Siatkarka, zapoczątkowała modę na przywracanie neonów z PRL, źródło: wikimedia.org

Siatkarka. To od niej wszystko się zaczęło. W 2006 r. artystka Paulina Ołowska pieniądze ze sprzedaży części prac przeznaczyła na jej renowację. Nie było to łatwe wyzwanie, nie tylko dlatego że ten animowany neon z 1961 r. znajduje się na dachu kilkupiętrowej kamienicy przy MDMie. Trudnością było przede wszystkim odpowiadanie na ponawiane wciąż pytanie: po co to wszystko?

Narożnik al. Jerozolimskich i ul. Kruczej, lata 60. fot. nieznany, źródło: pocztówka

Teraz już nikt nie pyta. Siatkarka ma się dobrze, a ulice Warszawy rozświetlają dziesiątki innych wskrzeszonych „retro znaków”. Do tego Warszawa dorobiła się prawdziwej atrakcji turystycznej - Muzeum Neonów.

Radio i Telewizja, księgarni przy Andersa, to ostatni przywrócony neon z PRL. Jego dokumentacja nie zachowała się. Został odtworzony w 2016 r. na podstawie… śladów w brudzie na fasadzie budynku. fot.: materiały promocyjne

Właściciele muzeum, podobnie jak twórca pierwszego pełnometrażowego dokumentu o światłach PRLu, bez wątpienia przyczynili się do rozpowszechniania naszego neonowego dziedzictwa w świecie. Co ciekawe jednych i drugich łączy wspólna perspektywa – choć mają polskie korzenie, reklamom świetlnym przyglądali się oczami osób na stałe mieszkających zagranicą. To ważne spojrzenie, bo pozbawione kompleksów. W końcu wszyscy zdaliśmy sobie sprawę, że masowo niszczone w dobie zachłyśnięcia się kapitalizmem neony to dzieła sztuki, a w najgorszym przypadku – mistrzowskie popisy rzemieślnicze.

W Muzeum Neonów w Soho Factory zobaczyć można dziesiątki dawnych neonów z całej Polski, fot. Anna Brzezińska-Czerska

W tworzenie reklam świetlnych w PRL zaangażowani byli nie tylko artyści jak chociażby Jan Mucharski, projektant Siatkarki, lecz także cała maszyna biurokratyczna. Oczywiście wszyscy na tę ostatnią narzekali, bo proces od pomysłu do realizacji potrafił zabrać nawet trzy lata, ale patrząc na dzisiejszy chaos reklamowy trudno wypatrywać śmiałka, który jako pierwszy zadałby pytanie: po co to wszystko?

Do znacznej części neonów, w tym słynnej krówki mrugającej okiem, zachowała się oryginalna dokumentacja projektowa, fot. Anna Brzezińska-Czerska, źródło: archiwum m. st. Warszawy

Jak powstaje neon?

Jacek Hanak, od lat 90. prowadzi firmę, którą firmuje swoim nazwiskiem. Zarówno on, jak i jego zespół doświadczenie zdobywał w przedsiębiorstwie „Reklama”, które z PRL oświetlało Warszawę. Na koncie ma produkcję setek neonów dla restauracji, kin, teatrów itp. Odrestaurowywał m.in. Siatkarkę oraz Radio i Telewizję.

Neon wykonywany jest ze szklanej rurki, którą można formować. W hermetycznie zamkniętej rurce znajduje się gaz szlachetny, który pod wpływem przepływu elektronów swobodnych zaczyna się jarzyć. Na końcu rurki należy oczywiście dać duże napięcie, ok. 1000 woltów na metr. To zagwarantuje przepływ prądu przez słaby przewodnik elektryczny, którym z natury jest gaz.

Używane tu gazy szlachetne to neon i argon. Pierwszy świeci na czerwono, drugi na niebiesko. Jednak dzięki luminoforom neony mogą mieć nieograniczoną liczbę kolorów. Neon może na przykład świecić ciepłym, żółtym światłem lub zimnym, lodowaty białym.

 Kolaż neonów lat 60. fot. Zbyszko Siemaszko/NAC

Neonowiec, reż.: Anna Brzezińska-Czerska